Arbak Khachatryan: “A servile society is a danger; controlled intellectuals are a disaster…”
Արբակ Խաչատրյան. «Ստրկամիտ հասարակությունը վտանգ է, վերահսկելի մտավորականությունը՝ աղետ…»
Read on the publisher’s websiteAI-assisted translation. The original article is available below for comparison.
Our region naturally cannot remain untouched by the global changes and possible reshaping taking place in the world. What internal dangers do ever-new challenges, following one another at lightning speed, contain, and what might the approximate outline of the foreseeable future look like? These questions are the subject of a conversation with political expert and analyst Arbak Khachatryan.
— Mr. Khachatryan, do not take this as a compliment, but I think you have the ability to ‘see’ the future that befits seers. Your decade-old forecasts about Ukraine, Syria, and Georgia have already become reality. As an introduction to today’s conversation, could you characterize what is happening in the world now?
— The collapse of the bipolar world order, shaped by the existence of the socialist bloc, has brought a new, still not fully ‘deciphered’ situation. Material considerations are given priority as the basis of social relations, alongside an insatiable, savage race between states for dominance of global markets. Ordinary citizens, too, have become forced participants in this race. This is happening worldwide. Almost everyone participates in capital accumulation and the war waged for it, following the logic of ‘as much as each can.’ The craving to make money has seized everyone, while the Earth is being destroyed. Everywhere, war or social factors have created tension; instability and uncertainty have become permanent companions of human life.
— Am I understanding correctly that you are referring to a worsening spiritual crisis?
— That is the most important thing. Especially in the last 25–30 years, the world has chosen the wrong—I would say destructive—path of ‘development.’ Money and property have gone from being means to an end to becoming the end itself. Everything should have been measured by ideas aimed at human welfare, rather than personal possessions. A human-centered philosophy should have been foremost in development. Understand that instead, over the last thirty years, outright plunder has been carried out for personal prosperity. This applies especially to the countries of the post-Soviet space. Merciless plunder resembling self-mutilation… What I see reminds me of the beast devouring itself in Picasso’s ‘Guernica,’ an insatiable beast… There is nevertheless a way out of this ominous situation…
— What is that way out?
— Emphasizing the importance and role of the idea, the birth of a citizen guided by an idea.
— How?
— By forming a system that will not be an obedient instrument but will be complementary and self-sufficient. A system belonging to everyone, rather than satisfying the various whims of a very narrow circle of ‘white-collar’ people.
— Does what you say imply that in recent decades states have viewed people solely as commodities?
— Exactly… Moreover, regions have been dragged into wars to achieve their goals; hundreds of thousands have died, millions have become homeless wanderers. They dislike this building, so they demolish it and build a high-rise in its place. The population of one state or another ‘misbehaves,’ so they punish it with war… Global chaos began on the very day when people, then peoples, then states began to be treated as commodities. That is why everything was turned upside down. The opposing poles that once existed in the world maintained a measure of balance. Now everything is different. The wars provoked in Iraq, Libya, and Syria aim to recapture markets. Yet something very important has slipped out of the ‘field of vision’ of those expecting material benefits: a person deprived of everything poses a real danger to the entire civilized world—if, of course, that world can be called civilized.
The ‘uncrowned kings’ of this world want total control over everything. They are self-confident and convinced of their omnipotence. Applying double standards has become their norm. They do not realize, and do not want to imagine, that sooner or later this will strike them too, by the law of the boomerang. The global financial and banking system can at any moment become the gravedigger of a country opposing it on some issue. They hit whomever they wish with this club they created. The concept of ‘dirty money,’ for example, was invented for small dependent countries and applies to them. Let those same small countries try asking the US whether the aid sent to them has a clean origin. They will not dare, and will never know. Anyway…
— What do you think must be done?
— In my view, the key is assessing reality correctly and clearly distinguishing short-term from long-term successes. Incidentally, I said this during one conversation to people in the Russian president’s innermost circle. To clarify my point, I tried this example. I said: suppose, in Soviet times, an intelligence officer was ordered to go to Germany, say, obtain a newly discovered cancer drug at any cost, and ensure it was first used in the Soviet country. He would try to achieve that at any cost, would he not?
In other words, he would try to solve his assigned task at any cost, even by destroying the invention. But that would be a local, short-term success, would it not? In the broader sense—I mean human progress—the world would fall at least 20 to 30 years behind. Of course, there is no doubt that the officer is devoted to his country and does everything for his homeland’s prosperity. Alongside devotion, however, accurately calculated, far-reaching steps toward its welfare are necessary. In my observation, Russia is now pursuing local and short-term successes while losing at every strategic and pivotal point.
There are various acknowledged and unacknowledged problems with China; NATO troops have surrounded Russia along the entire European border; the country is under sanctions; almost all former Soviet republics have become hostile countries; there is no trust. Russia is now on the verge of economic collapse. All its steps are gambles, rather than calculated strategy. I also told high-ranking security officials in Putin’s immediate circle about this.
— You speak of superpowers, but what should small countries like ours do?
— Unfortunately, countries like Armenia serve as small change in the big players’ game. Nevertheless, like many small states, Armenia must be able to make proper use of its advantages and establish good-neighborly relations with Russia, Europe, the US, and Iran… Unfortunately, over the last 25 years, instead of establishing strategically important institutions and substantial international connections, only plunder has been put on ‘stable’ tracks. The simplest logic suggests that the absence of institutions of state importance benefits superpowers and serves precisely their interests.
When a country’s leadership lacks a clear future strategy and concept of action, issues are settled through a single phone call to one person, that country’s leader. In other words, one person decides the country’s future. However bitter it is to admit, it has always been so. Yet without clear connections, plans, and established institutions, no country can be an independent player. Citizens’ participation in building countries is enormously important. In that case, the country’s strength also increases a thousandfold.
States that value thinking citizens with ideas and plans have succeeded, and the future is theirs.
— As I understand it, you value people and their ideas above the material and see the future as depending on them.
— Every society is valuable for its ideas. Thirty years ago, if you had told anyone that a young man named Mark Zuckerberg would earn billions sitting at a computer, they would not have believed it. Today there are quite a few such people engaged in intellectual work whose companies’ capital exceeds the budgets of dozens of countries like ours. They do not sell oil or weapons. They had ideas that became universal. Why do I consider joining powerful systems such as BlockChain and IP Chain important?
Because in this case the role of the human being, the individual, grows substantially. People become central, rather than monetary gain. Nobody can steal what the mind creates; it cannot be controlled. Connections established between intellectuals from different countries are the real value. They do not sell oil or weapons. I particularly want to stress that today enormous fortunes can no longer be created through oil or gas. Sound, constructive thought becomes paramount; the future belongs to states valuing precisely that, rather than servile, subordinate societies.
— So you call on thinking people to find one another and unite?
— Understand, you do not create weapons, launder dirty money, or preach hatred. Quite the opposite: direct connections are established worldwide between thinking, searching people concerned about planet Earth’s future; any state benefits from its citizens’ intellectual abilities. All countries gain greatly from this. In this case, who leads the country is entirely unimportant because the system works, with each citizen becoming a factor. It is not the Russian president picking up a phone and calling Armenia’s leader about one issue or another; all of Russia works with Armenia, on equal and mutually beneficial principles, of course.
— What you say sounds like the realm of imagination, utopia. People’s faith in anything positive has died.
— I agree, but note that people have lost this faith over the years. They have witnessed numerous examples of lawlessness and impunity. But times change, and although slowly, everything is corrected and falls into place. Take the demolition of the Opera cafés. A year ago, nobody would even have imagined it possible. But it happened, did it not? A stereotype has formed in society—I mean a servile society—that if someone has a billion, nothing will happen to them. Yet, as you see, there are situations when even your millions and billions cannot save you.
Take another example, Sashik Sargsyan. He would never have imagined his sons becoming fugitives and being placed on an international wanted list. Imagine, he would never have thought that one day an ordinary investigator would summon him and his brother for questioning. That is the human mentality. Until people are struck, they do not believe it will come to that. Let me sum up by stressing again: stereotypes of old thinking are breaking down and the new is putting out shoots. A person accustomed to stealing and deceiving cannot imagine relationships beyond the familiar, corrupt ones.
In other words, we must form new kinds of relationships, direct connections beyond control, as transparent as they are inviolable. But this can be realized in a society without servility… A servile society is the most dangerous thing. More disastrous still is an intelligentsia that has lost its identity and become controllable by the authorities in return for periodically provided money. It is through bought artists and scientists that the development of free, independent systems is opposed. That is why creating the simple, transparent, mutually beneficial relationships I mentioned is the imperative of the day.
What you create can be used in Japan and vice versa. Then there will be no need to impose sanctions on one another, believe me…
Interview by Vakhtang Margaryan.
Compare with the original text · Հայերեն
Աշխարհում ընթացող գլոբալ փոփոխություններից և հնարավոր վերաձևումներից բնականաբար անմասն չի կարող մնալ նաև մեր տարածաշրջանը։ Կայծակնային արագությամբ միմյանց հաջորդող նորանոր մարտահրավերները ներքին ի՞նչ վտանգներ են պարունակում, ինչպիսի՞ն կարող է լինել տեսանելի ապագայի մոտավոր ուրվապատկերը։ Հիշատակված հարցերի շուրջ է զրույցը՝ քաղաքական փորձագետ, վերլուծաբան Արբակ Խաչատրյանի հետ:
- Պարոն Խաչատրյան, հաճոյախոսություն չընդունեք, բայց Դուք, ըստ իս, տեսանողներին պատշաճող՝ ապագան «տեսնելու» հատկություն ունեք: Ուկրաինային, Սիրիային, Վրաստանին վերաբերող տասնամյա վաղեմության Ձեր կանխատեսումները արդեն իսկ իրականություն են դարձել: Իբրև այսօրվա զրույցի նախաբան, կբնութագրեիք, թե ներկա պահին ի՞նչ է կատարվում աշխարհում:
- Սոցիալիստական ճամբարի առկայությամբ պայմանավորված երկբևեռ աշխարհակարգի փլուզումը հանգեցրել է նոր, դեռևս լիովին «չվերծանված» իրավիճակի, որտեղ հասարակական հարաբերությունների հիմքում առաջնային է դիտարկվում նյութականը, համաշխարհային շուկաների տիրապետության համար պետությունների միջև ծավալված անհագ ու վայրի մրցավազքը: Մրցավազք, որի հարկադիր մասնակիցն են դարձել նաև շարքային քաղաքացիները: Ու սա՝ ամբողջ աշխարհում: Կապիտալի կուտակման գործընթացին, նրա համար ծավալված պատերազմին՝ «Ով որքան կարող է» տրամաբանությամբ մասնակցում են գրեթե բոլորը: Գումար վաստակելու մարմաջը համակել է ամենքին, մինչդեռ այդ ընթացքում երկրագունդն է կործանվում: Ամենուր՝ պատերազմով կամ սոցիալական գործոններով պայմանավորված լարված իրավիճակ է ստեղծվել, անկայունությունն ու անորոշությունը դարձել են մարդկային կյանքի մշտական ուղեկիցը:
- Ճի՞շտ եմ հասկանում, ահագնացող հոգևոր ճգնաժամի մասի՞ն եք ակնարկում։
- Դա ամենակարևորն է։ Վերջին 25-30 տարում հատկապես, աշխարհն ընտրել է «զարգացման» սխալ, ես կասեի՝ կործանարար ճանապարհ։ Փողն ու ունեցվածքը՝ նպատակին հասնելու միջոցից վերածվել են բուն նպատակի։ Մինչդեռ ոչ թե անձնական ունեցվածքով, այլ մարդու՝ բարօրությանը միտված գաղափարներով պիտի ամեն ինչ չափվեր: Զարգացման առաջին պլանում՝ հենց մարդակենտրոն փիլիսոփայությունը պիտի լիներ։ Հասկանո՞ւմ եք, դրա փոխարեն վերջին երեսնամյակում ի պետս սեփական բարեկեցության՝ ամենաիսկական թալան է իրականացվել: Սա վերաբերում է հատկապես հետխորհրդային տարածքի երկրներին: Ինքնահոշոտման նմանվող անխնա թալան… Այն՝ ինչ տեսնում եմ, ինձ Պիկասոյի «Գերնիկա» կտավի ինքնախժռող գազանին է հիշեցնում, անկշտում գազանին…Չարագույժ այս վիճակից դուրս գալու ելք, այնուամենայնիվ, կա…
- Ու ո՞րն է այդ ելքը:
- Գաղափարի կարևորության ու դերակատարության ընդգծումը, գաղափարով առաջնորդվող քաղաքացու ծնունդը։
- Ինչպե՞ս։
- Այնպիսի համակարգի ձևավորման շնորհիվ, որը կամակատար չի լինի, կլինի փոխլրացնող ու ինքնաբավ: Համակարգ, որը «սպիտակօձիքավորների» խիստ նեղ շրջանակի տարատեսակ քմահաճույքները բավարարելու փոխարեն՝ կլինի բոլորինը։
- Ձեր ասածից ենթադրվում է, որ վերջին տասնամյակներում պետությունները մարդուն դիտարկել են բացառապես որպես ապրա՞նք։
- Հենց այդպես… Ավելին, իրենց նպատակների իրագործման համար տարածաշրջաններ են պատերազմների մեջ ներքաշվել, հարյուր հազարավոր մարդիկ են զոհվել, միլիոնավոր մարդիկ տնազուրկ ու աստանդական դարձել: Այս շենքը սրտներովը չէ, քանդում՝ տեղը բարձրահարկ են կառուցում։ Այս կամ այն պետության բնակչությունն իրեն «սխալ է պահում»՝ պատերազմով են պատժում… Երբ մարդուն, հետո ժողովուրդներին, հետո պետություններին սկսեցին վերաբերվել որպես ապրանքի, հենց այդ օրվանից էլ սկսվեց համաշխարհային քաոսը։ Այդ պատճառով էլ ամեն ինչ գլխիվայր շրջվեց: Երբեմնի հակադիր բևեռների առկայությունը աշխարհում՝ ինչ-որ չափով պահպանում էր հավասարակշռությունը։
Հիմա ամեն ինչ այլ է: Իրաքում, Լիբիայում, Սիրայում հրահրված պատերազմները՝ շուկաների վերազավթման նպատակ են հետապնդում: Այդուհանդերձ, նյութական բարիքների ակնկալիք ունեցողների «տեսադաշտից» սպրդել է մի շատ կարևոր բան՝ ամեն ինչից զրկված մարդն իրական վտանգ է ներկայացնում ամբողջ քաղաքակիրթ աշխարհի համար։ Եթե, իհարկե, այդ աշխարհը կարելի է քաղաքակիրթ անվանել։
Այս աշխարհի «անթագակիր արքաների» ցանկությունն է տոտալ վերահսկողություն սահմանել ամեն ինչի նկատմամբ: Նրանք ինքնավստահ են ու համոզված իրենց ամենակարողության մեջ: Երկակի ստանդարտների կիրառումը վերջիններիս կողմից կյանքի նորմ է դարձել: Նրանք չեն էլ գիտակցում ու չեն էլ ուզում պատկերացնել, որ վաղ թե ուշ՝ բումերանգի օրենքով դա հարվածելու է նաև հենց իրենց։ Աշխարհում ստեղծված ֆինանսաբանկային համակարգը ուզած պահի կարող է այս կամ այն հարցում իրեն ընդդիմացող երկրի գերեզմանափորը դառնալ: Ստեղծված այդ մահակով էլ՝ նրանք ում ցանկանում հարվածում են: «Կեղտոտ փողեր» հասկացությունն, օրինակ, փոքր, կախման մեջ գտնվող երկրների համար է մոգոնված ու նրանց պարագայում է գործում։ Հապա թող նույն այդ փոքր երկրները փորձեն ԱՄՆ-ից տեղեկանալ՝ իրենց ուղարկվող օգնությունը մաքուր ծագում ունի՞, թե՞ ոչ։ Չե՛ն համարձակվի, ու երբևիցե չեն էլ իմանա։ Ինչևէ…
- Ինչ եք կարծում, ի՞նչ է անհրաժեշտ անել:
- Կարևորն, ըստ իս, իրականության ճիշտ գնահատումն ու կաճաժամկետ ու երկարաժամկետ հաջողությունների հստակ տարբերակումն է: Այս մասին, ի դեպ, զրույցներից մեկի ժամանակ ասել եմ նաև ՌԴ նախագահի մերձավորագույն շրջապատի մարդկանց: Ասելիքս հստակեցնելու համար փորձեցի դիմել այս օրինակին: Ասացի՝ եթե ԽՍՀՄ տարիներին հետախույզին հրահանգեին գնալ ասենք Գերմանիա և ամեն գնով ձեռք բերել քաղցկեղի դեմ նոր հայտնագործված դեղամիջոցը և այնպես անել, որ այդ դեղամիջոցը առաջինը գործարկվեր խորհրդային երկրում, ապա նա ամեն գնով կփորձեր հասնել դրան, չէ՞։
Այսինքն, նա կփորձեր ցանկացած, անգամ հայտնագործության վերացման գնով լուծել իր առջև դրված խնդիրը։ Սակայն, դա կլիներ լոկալ, կարճաժամկետ հաջողություն, այնպես չէ՞։ Բայց մեծ առումով (մարդկային առաջընթացը նկատի ունեմ), աշխարհը առնվազն 20-ից 30 տարով հետ կընկներ։ Ինչ խոսք, կասկածից վեր է, որ նշյալ հետախույզն իր երկրի նվիրյալն է ու ամեն ինչ անում է հայրենի երկրի բարգավաճման համար: Հայրենիքին նվիրված լինելու հետ մեկտեղ, սակայն, անհրաժեշտ են նրա բարօրությանը միտված, ճշգրիտ հաշվարկված հեռահար քայլեր։ Իմ դիտարկմամբ, Ռուսաստանն այսօր ընթանում է լոկալ և կարճաժամկետ հաջողությունների ճանապարհով։
Իսկ ռազմավարական ու հանգուցային բոլոր կետերում տանուլ է տալիս։ Չինաստանի հետ առկա են մի շարք բարձրաձայնվող ու չբարձրաձայնվող խնդիրներ, ամբողջ Եվրոպայի սահմանով ՆԱՏՕ-ի զորքերը շրջապատել են Ռուսաստանը, երկիրը գտնվում է սանկցիաների տակ, ԽՍՀՄ մաս կազմած նախկին գրեթե բոլոր հանրապետությունները դարձել են թշնամական երկրներ, չկա վստահություն։ Ռուսաստանն այսօր տնտեսական կոլապսի եզրին է: Նրա կողմից ձեռնարկվող բոլոր քայլերը ոչ թե հաշվարկված ռազմավարական, այլ՝ վաբանկային են։ Ես այս մասին ասել եմ նաև Պուտինի անմիջական շրջապատի բարձրաստիճան ուժայիններին։
- Դուք խոսում եք գերտերությունների մասին, իսկ մեր նման փոքրիկ երկրնե՞րը ինչ պիտի անեն:
- Ցավոք սրտի, Հայաստանի նման երկրները մեծերի խաղում մանրադրամի դեր են կատարում: Այնուամենայնիվ, ինչպես փոքր պետություններից շատերը, Հայաստանը նույնպես պիտի կարողանա ճիշտ օգտվել ունեցած առավելություններից, բարիդրացիական հարաբերություններ հաստատի թե՛ Ռուսաստանի, թե՛ Եվրոպայի, թե՛ ԱՄՆ-ի ու Իրանի հետ… Ցավոք սրտի, վերջին 25 տարում ռազմավարական նշանակության ինստիտուտների կայացման, միջազգային ծանրակշիռ կապերի հաստատման փոխարեն՝ միայն թալանն է «հաստատուն» ռելսերի վրա դրվել: Իսկ պարզագույն տրամաբանությունը հուշում է, որ պետական նշանակության ինստիտուտների բացակայությունը ձեռնտու է գերտերություններին, որ դա բխում է հենց նրանց շահերից: Երբ երկրի ղեկավարությունը չունի ապագային միտված հստակ ռազմավարություն, գործողությունների հստակ հայեցակարգ, այդ դեպքում հարցերը լուծվում են մեկ հոգու՝ այդ երկրի ղեկավարին ուղղված մեն-մի հեռախոսազանգով: Այլ կերպ ասած՝ մեկ անձ է որոշում երկրի ապագան: Ու որքան էլ դառն է խոստովանելը, այդպես է եղել մշտապես: Մինչդեռ առանց հստակ կապերի, հստակ ծրագրերի ու կայացած ինստիտուտների, ոչ մի երկիր չի կարող ինքնուրույն խաղացող լինել։
Իսկ երկրների կայացման հարցում՝ անասելի մեծ է քաղաքացիների մասնակցությունը: Այդ դեպքում երկրի հզորությունն էլ է հազարապատկվում: Մտածող, գաղափար ու մտահղացումներ ունեցող քաղաքացիներին գնահատող պետություններն են հաջողել ու նրանցն է ապագան:
- Դուք, որքան հասկացա, նյութականից առավել մարդուն ու նրա գաղափարներն եք արժևորում, դրանով պայմանավորում ապագան:
- Ցանկացած հասարակություն արժեքավոր է իր գաղափարներով: 30 տարի առաջ ում էլ ասեիր, թե Մարկ Ցուկերբերգ անունով մի երիտասարդ համակարգչի դիմաց նստած միլիարդներ է աշխատելու՝ չէին հավատա։ Իսկ այսօր քիչ չեն նման՝ մտավոր գործունեությամբ զբաղվող մարդիկ, որոնց ընկերությունների կապիտալը գերազանցում է մեր տիպի տասնյակ երկրների բյուջեն։ Նրանք նավթ կամ զենք չեն վաճառում։ Նրանք ունեցել են գաղափար, որոնք էլ դարձել են համամարդկային։ Ինչու եմ ես կարևորում BlockChain-ի և IP Chain-ի տիպի հզոր համակարգերին միանալը: Կարևորում եմ, որովհետև այս պարագայում էապես մեծանում է մարդու, անհատի դերը։
Մարդն է դառնում գլխավորը, այլ ոչ թե փողային շահը։ Որովհետև մտքի ստեղծածը ոչ ոք չի կարող գողանալ, այն չի կարող վերահսկվել: Տարբեր երկրների ինտելեկտուալների միջև հաստատվող կապն է իրական արժեքը: Նավթ կամ զենք չեն վաճառում։ Հատկապես ուզում եմ ընդգծել, որ այսօր արդեն նավթով կամ գազով հսկայական կարողություններ չեն կարող ստեղծվել։ Առողջ, կառուցողական միտքն է դառնում գերակա, հենց դա կարևորող պետություններին ու ոչ ստրկամիտ ու ենթակա հասարակություններինն է լինելու ապագան:
- Այսինքն,Դուք մտածող մարդկանց միմյանց գտնելու ու միավորվելու կո՞չ եք անում:
- Հասկանում եք, ոչ զենք ես ստեղծում, ոչ կեղտոտ փողեր լվանում, ոչ էլ ատելություն ես քարոզում։ Ճիշտ հակառակը՝ ամբողջ աշխահում՝ մտածող, պրպտող, Երկիր մոլորակի ապագայով մտահոգ մարդկանց միջև է անմիջական կապ հաստատվում, ցանկացած պետություն իր քաղաքացիների մտավոր կարողությունների հաշվին է օգուտ ստանում: Դրանից մեծապես շահում են բոլոր երկրները։ Ու այս պարագայում ամենևին էլ էական նշանակություն չունի, թե ով է երկրի ղեկավարը, քանի որ համակարգն է աշխատում, որտեղ յուրաքանչյուր քաղաքացի դառնում է գործոն։ Այսինքն, ոչ թե Ռուսաստանի Դաշնության նախագահն է հեռախոսը վերցնում ու այս կամ այն հարցով զանգում Հայաստանի ղեկավարին, այլ ամբողջ Ռուսաստանն է աշխատում Հայաստանի հետ՝ համահավասար ու փոխշահավետ սկզբունքներով, իհարկե:
- Ձեր ասածն ասես երևակայության, ուտոպիայի ոլորտից լինի: Մարդկանց մոտ դրականի հանդեպ հավատն է մեռել:
- Համամիտ եմ, նկատեմ միայն, որ այդ հավատը մարդկանց մոտ կորսվել է տարիների ընթացքում: Մարդիկ անիշխանության, անպատժելիության բազում օրինակների ականատեսն են դարձել: Բայց ժամանակները փոխվում են ու թեպետ դանդաղ, բայց ամեն ինչ սրբագրվում և իր տեղն է ընկնում: Վերցնենք թեկուզ Օպերայի սրճարանների ապամոնտաժման օրինակը: Մեկ տարի առաջ ոչ մեկի մտքով անգամ չէր անցնի, որ դա հնարավոր է: Բայց դա եղա՞վ, չէ՞։ Հանրության շրջանում, ստրկամիտ հանրությունը նկատի ունեմ, ձևավորված կարծրատիպ կա, որ եթե միլիարդ ունի, ապա նրան ոչինչ էլ չի լինի: Բայց ինչպես տեսնում եք, իրավիճակներ կան, երբ ունեցածդ միլիոններն ու միլիարդներն էլ քեզ չեն կարող փրկել: Բերեմ մեկ այլ՝ Սաշիկ Սարգսյանի օրինակը: Նրա մտքով իսկ չէր անցնի, որ իր որդիները կդառնան փախստական, որ նրանց հանդեպ միջազգային հետախուզում կհայտարարվի: Պատկերացնում եք, նրա մտքով իսկ չէր անցի, որ իրեն և եղբորը օրերից մի օր հարցաքննության է կանչելու շարքային մի քննիչ: Այդպիսին է մարդկային մտայնությունը։
Մինչև հարված չի ստանում, չի հավատում, որ դրան գալու է։ Ասելիքս ամփոփեմ՝ վերստին ընդգծելով. հին մտածողության կարծրատիպերը քանդվում են ու նորն է ծիլեր արձակում։ Գողանալուն, խաբելուն սովոր մարդն է, որ սովոր-արատավորից զատ այլ հարաբերություններ չի պատկերացնում: Այլ կերպ, անհրաժեշտ է ձևավորել նոր տիպի հարաբերություններ, անմիջական և վերահսկողությունից դուրս կապեր, որոնք կլինեն որքան թափանցիկ, նույնքան էլ անձեռնմխելի։ Բայց դա կարող է կյանքի կոչվել ոչ ստրկամիտ հասարակության պարագայում…Ստրկամիտ հասարակությունը ամենավտանգավոր բանն է։
Իսկ առավել աղետալին՝ սեփական դիմագիծը կորցրած, ժամանակ առ ժամանակ տրամադրվող գումարների դիմաց իշխանությունների կողմից վերահսկելի դարձած մտավորականությունն է: Հենց գնված արվեստագետների, գիտնականների միջոցով էլ պայքարում են ազատ և անկախ համակարգերի զարգացման դեմ։ Այդ իսկ պատճառով էլ հիշատակածս պարզ, թափանցիկ ու փոխշահավետ հարաբերությունների ստեղծումն է օրվա հրամայականը։ Քո կողմից ստեղծվածը կարող է կիրառվել Ճապոնիայում և ճիշտ հակառակը։ Այդ դեպքում՝ միմյանց հանդեպ սանկցիաների կիրառման անհրաժեշտություն էլ չի առաջնա, հավատացած եղեք…
Զրուցեց՝ Վախթանգ Մարգարյանը