Арбак Хачатрян: «У каждого времени свои ценности»
Արբակ Խաչատրյան․ «Ամեն ժամանակն ունի իր արժեքները»
Читать на сайте издателяПеревод с помощью ИИ. Ниже доступен оригинал для сравнения.
(О том, как захват Шаумяна был предотвращён благодаря приостановке заседания Верховного Совета СССР)
Опубликованное в газете «Аравот» и вызвавшее широкий отклик интервью «Как открылся пропускной пункт Садахло и грузинская пшеница пришла в Армению» не только зафиксировало новые факты, но и побудило узнать другие интересные подробности. В частности, речь идёт о части интервью, связанной с упомянутым в нём независимым правозащитником и политическим аналитиком Арбаком Хачатряном.
Весьма завуалированный и заметно «скупой» намёк бывшего начальника Дорожной полиции Армении, полковника полиции, офицера запаса Саака Салназаряна побудил нас вновь обратиться к нему в надежде уточнить некоторые подробности неизвестных страниц того периода истории недавно обретшей независимость Армении.
— В интервью «Аравот» Вы затронули события исторического значения. Примечательно, что в них участвовали люди, сыгравшие существенную роль в жизни независимой Армении, о которых до сих пор никогда не упоминалось.
В отличие от известных действующих лиц, находившихся «на сцене», их имена никогда не появлялись в СМИ. Интересно, почему Вы решили вспомнить прошлое лишь спустя десятилетия, почему именно сейчас? Связано ли это с нынешним ходом внутриполитических событий?
— Почему сейчас?.. Сейчас, потому что наша страна вновь оказалась на пороге серьёзнейших испытаний. По моему глубокому убеждению, когда мир вступил в период неопределённости, когда перед Арменией встали серьёзнейшие внутренние и внешние проблемы, сейчас как никогда важно говорить не о «героях кино», а о настоящих «крестоносцах». О людях, чья миссия состоит не столько в том, чтобы обнародовать своё имя и совершённую «благотворительность», записав дивиденды себе в актив, сколько в том, чтобы действительно помогать нашей стране, поддерживать её всеми возможными и невозможными средствами.
Арбак Хачатрян — именно один из таких людей. Благодаря ряду предпринятых им шагов в тяжёлые годы 1990-х мы смогли выйти из ситуаций, казавшихся почти безвыходными.
И сегодня, когда вновь настали тяжёлые времена не только для Армении, но и для всего мира, он снова выступает с рядом инициатив во благо родины. Считаю нелишним подчеркнуть, что, никогда не будучи «человеком» какой-либо власти, включая нынешнюю, он всегда успешно решает на межгосударственном уровне жизненно важные для Армении вопросы.
То же самое он делает и сегодня. По его непосредственной инициативе уже два года идёт объединение интеллектуальных кругов Армении, Российской Федерации и Грузии, которое уже приносит плоды. Свидетельством тому стали заявление около 400 представителей науки, искусства и культуры соседней Грузии о готовности всеми возможными средствами поддержать пострадавшую от коронавируса Армению и организованная по этому поводу недавняя встреча. Кстати, возможно, немногие знают о прошедшей в прошлом году в Тбилиси конференции, посвящённой стабильности в Южнокавказском регионе, под девизом «Новое поколение за мир».
В этой весьма представительной конференции, помимо молодёжных организаций Армении, Грузии и Азербайджана, участвовали представители ООН, США и Германии. Идея и инициатива проведения этой получившей широкий размах конференции тоже принадлежат ему. Многие, вполне возможно, и этого не знают, поскольку, в отличие от любителей славы, он категорически против того, чтобы о нём говорили. Однако, по моему убеждению, сегодня пришло время говорить и об Арбаке, и обо всех, кто безропотно несёт свой крест. Я расскажу о масштабной работе, которую он проделал и делает сейчас…
— Расскажите, пожалуйста…
— О чём же рассказывать в первую очередь?.. О том, как при содействии русских друзей, когда ещё не существовало понятия «олигарх», он подарил машины только что созданной Дорожной полиции Армении? Или о том, как благодаря его поддержке на родину вернулись 11 милиционеров из Кировакана, арестованных войсками СССР на армяно-азербайджанской границе, переданных Азербайджану и объявленных боевиками? Встретившись в московской гостинице «Севастополь» с высокопоставленными сотрудниками Прокуратуры СССР, Арбак Хачатрян через них организовал выезд в Баку специальной следственной группы.
В итоге эта следственная группа сумела заставить прокуратуру Азербайджана передать дело 11 армянских милиционеров армянской стороне и вернуть их в Армению. После звонка Арбака мы 22 июня встретили наших милиционеров на пропускном пункте Газах; я тогда был командиром батальона. Надо было видеть реакцию ребят, когда они узнали от союзного следственного комитета, что возвращаются на родину. В интервью я уже рассказал и о взрыве железнодорожной линии Имири, и о пшенице, ввезённой в Армению из резервного фонда Грузии. А о том, благодаря кому в годы войны удавалось доставлять пшеницу в Армению через населённый азербайджанцами Марнеульский район, можно узнать у тогдашнего префекта района Нодара Мумладзе. (Следуя его совету, связываюсь с Нодаром Мумладзе — автор.)
«Если бы не Арбак и Мамука (Илья Гваришвили), страшно даже подумать, что случилось бы с грузами, перевозимыми в Армению через Марнеули.
Исключительно благодаря их авторитету удалось доставить пшеницу в Армению. Скажу больше: без вмешательства Мамуки и Арбака не был бы восстановлен и взорванный мост. Мамука проводил ночи на эшелоне с пшеницей. Будучи префектом, я тоже сыграл определённую роль в отправке пшеницы в Армению в те дни, но мой вклад по сравнению с тем, что сделали ребята, весьма скромен.
Жаль, что сегодня уже нет Шеварднадзе и Сигуа — бывших президента и премьер-министра Грузии. Они столько могли рассказать об Арбаке», — завершил своё выступление Мумладзе, гамгебели (префект) Марнеульского района в 1992–1995 годах…
— Вернёмся к продолжению нашего разговора.
— Конечно. Да, но и об этом я не могу не сказать. Благодаря крупному пожертвованию грузинской стороне Арбак сумел организовать въезд в Армению 150 КамАЗов, гружённых пшеницей. В знак признательности он и сейчас обратился к мэру Еревана Айку Марутяну с предложением назвать улицу именем Ильи (Мамуки) Гваришвили, руководившего отделом административных органов министерской канцелярии Грузии в 1992–2003 годах. Я ничего не скажу об Арбаке Хачатряне, если не упомяну два, я бы сказал, судьбоносных эпизода. Первый касается предотвращения вторжения и силовых действий спецподразделений Вооружённых сил СССР в Шаумяне.
Роль Арбака Хачатряна в этом вопросе неоспорима. Именно при его посредничестве член Верховного Совета СССР, председатель союзной наблюдательно-контрольной комиссии по НКАО Владимир Фотеев связался с последним министром Вооружённых сил СССР маршалом Евгением Шапошниковым, и произошло невероятное.
Войска, готовые войти в Шаумян, отступили… Представляете, это стало реальностью благодаря приостановке заседания Верховного Совета СССР и связи с Шапошниковым. А о посадке шести «Боингов», доверху нагруженных оружием, в критический момент Карабахской войны будут говорить будущие поколения. Ограничусь лишь оценкой первого президента республики: «В Арцахе надо установить золотой бюст Арбака». Когда мы передали Арбаку слова президента, он лишь усмехнулся…
Больше сказать не могу, не имею права…
P.S. 1
Сегодня, в условиях бушующей во всём мире пандемии коронавируса, Арбак Хачатрян приступил к реализации серьёзнейшего регионального проекта. В плане решения проблемы «закрытых границ» он имеет жизненно важное значение для Ирана, Армении и Грузии.
Параллельно, без какой-либо государственной поддержки, ведётся работа по реализации беспрецедентных культурных проектов, в которых участвуют выдающиеся деятели искусства Армении, Грузии, России и Запада.
Ещё один примечательный факт: правопреемники Арбака Хачатряна — его жена и сын — готовятся подать два судебных иска, один в Армении, другой в России. В адвокатской команде Хачатрянов нам сообщили, что речь идёт о распутывании клубка многолетнего беззакония и восстановлении справедливости.
В 1990-е годы с ведома первых лиц армянской власти начался процесс нейтрализации Арбака Хачатряна любой ценой.
Его несколько раз арестовывали, а с вопиющим нарушением законности у семьи Хачатрянов отняли всё имущество. По словам адвокатов, находящиеся в их распоряжении документы и доказательная база однозначно достаточны для возмещения причинённого Хачатрянам материального и морального ущерба. Также подчёркивалось, что, по мнению истцов, бремя компенсации, достигающей десятков миллионов долларов, не ляжет на государство. Иск должны удовлетворить бывшие высокопоставленные армянские чиновники, участвовавшие в лишении Хачатрянов имущества.
Не менее громким будет и судебный иск, который предстоит предъявить властям Российской Федерации.
В 2003 году армянские власти в лице президента страны Роберта Кочаряна направляют полуофициальное письмо в Федеральную службу безопасности России (ФСБ), прося решить вопрос с советником уполномоченного по правам человека при президенте РФ Арбаком Хачатряном.
О письме становится известно и президенту РФ Владимиру Путину (compromat.ru, iz.ru, argumenti.ru).
Подчеркнём, что в Армении тогда проходили президентские выборы, и в случае объединения оппозиции у Роберта Кочаряна не было шансов возглавить страну на второй срок.
Хачатрян же обладал существенным влиянием на внутриполитические процессы в стране.
Аргументы за нейтрализацию Хачатряна в письме, направленном российским спецслужбам, настолько же вызывают улыбку, насколько красноречивы. Чего только не было в этом письме: «Правозащитник Арбак Хачатрян является организатором убийства Тиграна Нагдаляна, он большой друг Усамы бен Ладена и исламских экстремистов, поставлял чеченским боевикам зенитно-ракетные комплексы „Игла“» и другие «сведения» из области фантастики.
В 2003 году Арбака Хачатряна арестовывают, и он проводит 2,5 года в печально известном следственном изоляторе «Лефортово». Однако предъявленные ему обвинения не подтверждаются. В заключение добавим, что вопросом компенсации материального и морального ущерба, причинённого необоснованным арестом Арбака Хачатряна в России, занимается известный российский адвокат Владимир Левин.
P.S. 2
За комментарием мы обратились и к Арбаку Хачатряну. По поводу судебных исков он лишь кратко отметил, что, учитывая десятилетиями разграблявшийся и истощённый бюджет Армении, не позволил бы предъявить иск государству. «Где там бюджет, чтобы я ещё потребовал от государства компенсацию?» — подчеркнул он.
Что касается сотрудничества с новыми властями Армении, правозащитник подчеркнул: «Конечно, обнадёживает, что нынешняя власть страны не погрязла в коррупции. Но достаточно ли этого, чтобы двигать страну вперёд?
Предыдущие руководители Армении тоже были такими, когда пришли к власти. Причём это были ребята, прошедшие войну. Но мы увидели, как деньги и власть их развратили. Они растерзали страну. А сегодня к власти пришли молодые люди, которые ни войны не видели, ни представления не имеют о том, что это такое. От предшественников они унаследовали разграбленную страну, огромный внешний долг и разрушенную экономику. У них нет никакого опыта дипломатических отношений, и мы видим, какие ошибки допускаются в отношениях с геополитическими центрами.
Никол Пашинян с самого начала не смог пойти по пути реальных структурных реформ. В результате банки и финансовые ресурсы, судебная система и силовые структуры по-прежнему находятся под контролем прежних руководителей. Увольнение того или иного чиновника не означает изменения системы. Важнейшие государственные институты действуют по схемам, начертанным предшественниками. Непонятно и высокомерие новых властей. Создаётся впечатление, что главный критерий управления страной — кто сколько прошёл пешком.
С другой стороны, коронавирус просто разрушает страну по всем направлениям. Не буду говорить о числе заражённых и смертей.
Экономические последствия инфекции очень скоро дадут о себе знать.
И самое недоуменное: когда предлагаешь конкретную программу или даёшь чёткие советы для решения проблем в разных сферах, сразу сталкиваешься с „ревностью“ чиновников. Им кажется, что ты претендуешь на приход к власти или на их должность.
Будто каждый воображает себя Наполеоном. Они даже не знают, что Наполеон погубил Францию (улыбается — ред.). Это болезнь, характерная для всех наших властей. И самое главное: мир уже не будет прежним. На наших глазах рушатся мировые финансовые и банковские системы. Деньги уже не будут играть прежнюю роль и иметь прежнее значение.
И это историческая закономерность: когда один центр рушится, на его месте возникает новый. Возможно, сейчас это прозвучит смешно или невероятно, но этим новым центром может стать наш регион — в том же триединстве Ирана, Армении и Грузии. Если, конечно, мы сумеем преодолеть инфекцию, охватившую мир; я имею в виду не коронавирус…
Теперь Вы скажите: пришло время сотрудничать с новыми властями Армении или нет?»
От редакции:
На самом деле готовить этот материал было сложно: каждый из описанных выше эпизодов — сюжет отдельной книги. А Арбак Хачатрян категорически против «пиара» себя. Однако мы будем добиваться раскрытия всех исторических эпизодов и представления их общественности.
Вместо послесловия — одна цитата Хачатряна: «Мировые лидеры, естественно, хотят, чтобы их страны развивались, а народ жил хорошо, однако это не всегда получается у них вовремя. Президент РФ и человек, меняющий историю, В. В. Путин, руководивший сверхдержавой около трёх десятилетий, недавно законодательно закрепил, что государственный чиновник не вправе иметь двойное гражданство и банковские счета за рубежом.
А руководителям Армении тот же Путин не только предоставляет гражданство, но и дарит акции ведущих компаний.
Завершая своё выступление, Хачатрян призвал не обвинять постоянно прежних руководителей. Виновны порочная система и её исполнители. Бороться надо именно против этих систем и их адептов. А бывшие уже стали бывшими.
Так что у каждого времени свои ценности».
Сравнить с оригиналом · Հայերեն
( Թե ինչպես Շահումյանի գրավումը կանխվեց՝ ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի նիստի կանգնեցման հաշվին)
«Առավոտ» օրաթերթում հրապարակված, լայն արձագանքի արժանացած «Ինչպես բացվեց Սադախլոյի անցակետը և վրացական ցորենը եկավ Հայաստան» վերտառությամբ հարցազրույցը նորահայտ փաստեր վավերագրելուց զատ, հետաքրքիր այլ մանրամասներ իմանալու շարժառիթ հանդիսացավ: Ի մասնավորի, խոսքը վերաբերում է հարցազրույցում հիշատակված անկախ իրավապաշտպան, քաղաքական վերլուծաբան Արբակ Խաչատրյանին առնչվող հատվածին:
ՀՀ ճանապարհային ոստիկանության նախկին պետի՝ ոստիկանության գնդապետ , պահեստազորի սպա Սահակ Սալնազարյանի առավելապես քողարկված ու նկատելիորեն «ժլատ» ակնարկն էլ դրդեց վերստին դիմել նրան՝ նորանկախ Հայաստանի պատմության այդ հատվածի անծանոթ էջերին առնչվող որոշակի մանրամասներ ճշտելու ակնկալիքով:
- «Առավոտ» -ին տված հարցազրույցում Դուք անդրադարձել եք պատմական կարևորության իրադարձությունների: Ուշագրավն այն է, որ դրանցում ներգրավված են նորանկախ Հայաստանի կյանքում էական դերակատարություն ունեցած անձինք, որոնց մասին ցայսօր երբևէ չի հիշատակվել:
Ի տարբերություն «բեմահարթակում» եղած հայտնի դերակատարների, նրանց անունը լրատվամիջոցներում երբևիցե չի շրջանառվել։ Հետաքրքիր է, ինչո՞ւ որոշեցիք տասնյակ տարիներ անց միայն վերհիշել անցյալը, ինչո՞ւ հենց հիմա: Դա պայմանավորվա՞ծ է արդյոք, ներքաղաքական զարգացումների նորօրյա ընթացքով:
- Ինչու հիմա՞… Հիմա, որովհետև մեր երկիրը կրկին հայտնվել է լրջագույն փորձությունների շեմին: Իմ խորին համոզմամբ, երբ աշխարհը թևակոխել է անորոշության փուլ, երբ Հայաստանի առջև ծառացել են ներքին ու արտաքին լրջագույն խնդիրներ, հիմա առավել քան երբևէ, կարևոր է խոսել ոչ թե «կինոյի տղաների», այլ՝ իրական «խաչակիրների» մասին: Մարդկանց, ովքեր ոչ թե իրենց անունն ու արած «բարեգործությունը» հանրայնացնելու ու իրենց ակտիվում դիվիդենտներ գրանցելու, որքան մեր երկրին իրապես աջակցելու , հնարավոր ու անհնարին բոլոր միջոցներով նրան սատարելու առաքելություն ունեն:
Արբակ Խաչատրյանը՝ հենց նման մարդկանցից է: 90-ականների ծանր տարիներին նրա կողմից ձեռնարկված մի շարք քայլերի շնորհիվ մենք կարողացանք դուրս գալ գրեթե անհնարին թվացող իրավիճակներից:
Եվ այսօր, երբ կրկին ծանր ժամանակներ են ոչ միայն Հայաստանի, այլև ամբողջ աշխարհի համար, նա նորից հանդես է գալիս հայրենանպաստ մի շարք նախաձեռնություններով։ Ավելորդ չեմ համարում ընդգծել, որ երբևէ չլինելով և ոչ մի իշխանության (այդ թվում՝ ներկայիս) «մարդը», նրան մշտապես հաջողվում է միջպետական մակարդակներում լուծել Հայաստանի համար կենսական նշանակության հարցեր։
Նա նույնը նաև այսօր է անում։ Նրա անմիջական նախաձեռնությամբ արդեն երկու տարի է ինչ գնում է Հայաստանի, Ռուսաստանի Դաշնության և Վրաստանի ինտելեկտուալ շրջանակների միավորման գործընթացը, որն արդեն իսկ տալիս է իր պտուղները: Ասվածի վկայությունը հարևան Վրաստանի գիտության, արվեստի, մշակույթի ոլորտի շուրջ 400 ներկայացուցիչների կողմից կորոնավարակից տուժող Հայաստանին հնարավոր բոլոր միջոցներով սատարելու հայտարարությունն ու այդ կապակցությամբ օրերս կազմակերպված հավաքն էր: Ի դեպ, թերևս քչերին է հայտնի նախորդ տարի Թբիլիսիում կազմակերպված, հարավկովկասյան տարածաշրջանի կայունությանը նվիրված՝ «Նոր սերունդը հանուն խաղաղության » կարգախոսի ներքո անցկացված համաժողովի մասին:
Խիստ ներկայացուցչական այդ համաժողովին՝ Հայաստանի, Վրաստանի, Ադրբեջանի երիտասարդական կազմակերպություններից բացի, մասնակցել են նաև ՄԱԿ-ի, ԱՄՆ-ի, Գերմանիայի Դաշնության ներկայացուցիչները: Մեծ շառավիղ ապահոված այս համաժողովի անցկացման գաղափարն ու նախաձեռնությունն էլ է նրանը: Շատերը շատ հնարավոր է նաև չիմանան, քանի որ ի տարբերություն փառքի սիրահարների, նա կտրականապես դեմ է իր մասին խոսելուն։ Իմ համոզմամբ , սակայն, այսօր ժամանակն է բարձրաձայնել թե՛ Արբակի, թե՛ բոլոր նրանց մասին, ովքեր անտրտունջ իրենց խաչն են տանում: Ես կխոսեմ նրա կողմից կատարված , ու ներկա պահին կատարվող մեծածավալ աշխատանքների մասին…
- Եթե պատմեք․․․
- Ախր որ մեկը պատմես…Պատմեմ այն մասի՞ն, թե ոնց ռուս ընկերների օժանդակությամբ, երբ օլիգարխ հասկացողությունկօ չկար, Հայաստանի նորաստեղծ Ճանապարհային ոստիկանությանը մեքենաներ նվիրեց: Կամ այն մասի՞ն, թե ինչպես նրա աջակցության շնորհիվ հայ-ադրբջանական սահմանին ԽՍՀՄ զորքերի կողմից ձերբակալված , Ադրբեջանին փոխանցված ու գրոհային որակված կիրովականցի 11 ոստիկանները վերադարձան հայրենիք: Մոսկվայի «Սևաստոպոլ» հյուրանոցում հանդիպելով ԽՍՀՄ Դատախազության բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ, Արբակ Խաչատրյանը նրանց միջոցով կազմակերպեց հատուկ քննչական խմբի մեկնումը Բաքու։
Ի վերջո, այդ քննչական խմբին էլ հաջողվեց Ադրբեջանի դատախազությանը ստիպել հայաստանցի 11ոստիկանների գործը փոխանցել հայկական կողմին ու ոստիկաններին վերադարձնել Հայաստան։ Արբակի զանգից հետո էլ Ղազախի անցակետում (ես այն ժամանակ՝ գումարտակի հրամանատարն էի) հունիսի 22-ին մենք դիմավորեցինք մեր ոստիկաններին: Պետք էր միայն տեսնել տղաների ռեակցիան, երբ միութենական քննչական կոմիտեից իմացան, որ վերդարձվելու են հայրենիք։ Տված հարցազրույցում ես արդեն պատմել եմ թե՛ Իմիրյան երկաթգծի պայթեցման, թե՛ Վրաստանի պահուստային ֆոնդից Հայաստան ներկրված ցորենի մասին: Իսկ թե ում շնորհիվ էր հաջողվում պատերազմի տարիներին ադրբեջանաբնակ Մառնեուլիի շրջանով ցորենը հասցնել Հայաստան, կարող եք տեղեկանալ այդ տարիների Մառնեուլիի շրջանի պրեֆեկտ Նոդար Մումլաձեից։ (Հետևելով նրա խորհրդին՝ կապվում եմ Նոդար Մումլաձեին- հեղ.):
«Եթե Արբակն ու Մամուկան (Իլյա Գվարիշվիլին) չլինեին, սարսափելի է անգամ մտածելը, թե ինչ կլիներ Մառնեուլիով Հայաստան փոխադրվող բեռների հետ:
Բացառապես նրանց հեղինակության հաշվին հաջողվեց ցորենը հասցնել Հայաստան: Ավելին ասեմ՝ առանց Մամուկայի և Արբակի միջամտության՝ պայթեցված կամուրջը ոչ էլ կվերականգնվեր: Ցորենի էշելոնի վրա Մամուկան գիշերներ էր անցկացնում: Որպես պրեֆեկտ, այդ օրերին Հայաստան ուղարկվող ցորենի հարցում ճիշտ է, ես էլ եմ որոշակի դերակատարություն ունեցել, բայց իմ ներդրումը՝ տղաների արածի համեմատ շատ համեստ է։
Ափսոս այսօր չկան Շևարդնաձեն ու Սիգուան (Վրաստանի նախկին նախագահն ու վարչապետը), նրանք շա՜տ բան ունեին պատմելու Արբակի մասին»,- իր խոսքն ամփոփեց Մումլաձեն (1992-95թթ.Մառնեուլիի շրջանի գամգեբելի(պրեֆեկտ)) …
- Վերադառնանք մեր զրույցի շարունակությանը:
- Իհարկե: Հա, բայց այս մասին էլ չեմ կարող չխոսել: Վրացական կողմին հատկացված խոշոր նվիրատվության շնորհիվ Արբակին հաջողվեց կազմակերպել ցորենով բարձված 150 «Կամազ»-ների մուտքը Հայաստան։ Իբրև երախտագիտության դրսևորում նա հիմա էլ 1992-2003թթ.-ին Վրաստանի նախարարական գրասենյակի վարչական մարմինների բաժանմունքի ղեկավար Իլյա (Մամուկա) Գվարիշվիլիի անունով փողոց անվանակոչելու առաջարկով դիմել է Երևանի քաղաքապետ Հայկ Մարությանին: Արբակ Խաչատրյանի մասին ոչինչ ասած չեմ լինի, եթե չնշեմ, ես կասեի՝ բախտորոշ երկու դրվագի մասին: Առաջինը՝ դա վերաբերում է ԽՍՀՄ ԶՈՒ հատուկ ջոկատայինների ներխուժման և ուժային գործողությունների կանխմանը Շահումյանում:
Անուրանալի է Արբակ Խաչատրյանի ունեցած դերակատարությունը այդ հարցում: Հենց նրա միջնորդությամբ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի անդամ, ԼՂԻՄ հարցով միութենական դիտորդական-վերահսկողական հանձնաժողովի նախագահ Վլադիմիր Ֆոտեևը կապվեց ԽՍՀՄ ԶՈՒ վերջին մինիստր մարշալ Եվգենի Շապոշնիկովի հետ ու տեղի ունեցավ անհավանականը։
Շահումյան ներխուժելու պատրաստ զորքերը հետ քաշվեցին… Պատկերացնո՞ւմ եք, դա իրականություն դարձավ՝ ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի նիստի կանգնեցման և Շապոշնիկովի հետ կապվելու հաշվին: Իսկ Ղարաբաղյան պատերազմի օրհասական պահին պռնկեպռունկ զենքերով բեռնված վեց «Բոինգ»-ների վայրէջքի մասին ապագա սերունդները կխոսեն: Բավարարվեմ միայն հանրապետության Առաջին Նախագահի՝ «Արբակի ոսկե կիսանդրին Արցախում պիտի կանգնեցվի» գնահատականը հնչեցնելով … Երբ Արբակին փոխանցեցինք նախագահի խոսքերը, նա միայն քմծիծաղ տվեց․․․
Ավելին ասել չեմ կարող, իրավունք չունեմ…
Հ․Գ․1
Այսօր, աշխարհում մոլեգնող կորոնավիրուսային համաճարակի պայմաններում, Արբակ Խաչատրյանը ձեռնամուխ է եղել տարածաշրջանային լրջագույն ծրագրի կյանքի կոչմանը։ Այն «փակ սահմանների» խնդրի լուծման առումով կենսական նշանակություն ունի Իրանի, Հայաստանի և Վրաստանի համար։
Զուգահեռաբար, առանց պետական որևէ օժանդակության, իրականացվում են աշխատանքներ՝ մշկութային աննախադեպ ծրագրերի կյանքի կոչման ուղղությամբ, որոնցում ներգրավված են Հայաստանի, Վրաստանի, Ռուսաստանի և Արևմուտքի արվեստի ականավոր դեմքեր։
Ուշագրավ ևս մեկ փաստ․ Արբակ Խաչատրյանի իրավահաջորդները՝ կինն ու տղան, պատրաստվում են հանդես գալ դատական երկու հացով՝ մեկը Հայաստանում, մյուսը Ռուսաստանում։ Խաչատրյանների փաստաբանական թիմից մեզ հայտնեցին, որ խոսքը տարիների ապօրինությունների կծիկի քանդման և արդարության վերականգնման մասին է։
90-ականներին Հայասատանի իշխանության առաջին դեմքերի իմացությամբ սկսվեց Արբակ Խաչատրյանին ամեն գնով չեզոքացնելու գործընթացը։
Նրան մի քանի անգամ կալանավորեցին, օրինականության աղաղակող ոտնահարմամբ Խաչատրյանների ընտանիքից խլվեց նրանց ամբողջ ունեցվածքը։ Ըստ փաստաբանների՝ նրանց ձեռքի տակ եղած փաստաթղթերն ու ապացուցողական բազան միանշանակ բավարար է վերկանգնելու Խաչատրայններին հասցված նյութական և բարոյական վնասը։ Նաև ընդգծվեց, որ տասնյակ միլիոն դոլարի հասնող փոխհատուցման բեռն՝ ըստ հայցվոր կողմի, չի կրելու պետությունը։ Հայցը բավարարելու են Խաչատրյանների ունեզրկմանը մասնակցած Հայաստանի նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյաները։
Ոչ պակաս աղմկահարույց է լինելու նաև ՌԴ իշխանություններին ներկայացվելիք դատական հայցը։
2003թ․-ին Հայաստանի իշխանությունները՝ ի դեմս երկրի նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի, կիսապաշտոնական նամակ են հղում Ռուսաստանի անվտանգության դաշնային ծառայություն (ФСБ)` խնդրելով լուծել ՌԴ նախագահի մարդու իրավունքների հանձնակատարի խորհրդական Արբակ Խաչատրայնի հարցը։
Նամակի մասին տեղյակ է լինում նաև ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը ( compromat.ru , iz.ru , argumenti.ru ) ։
Ընդծենք, որ Հայաստանում այդ ժամանակ նախագահական ընտրություններ էին և ընդդիմության միավորման պարագայում Ռոբերտ Քոչարյանը շանս չուներ եկրորդ ժամկետով նախագահելու երկիրը։
Իսկ Խաչատրյանը էական ազդեցություն ուներ երկրի ներքաղաքական գործընթացներում։
Ռուսաստանի հատուկ ծառայություններին ուղղված նամակում Խաչատրյանին չեզոքացնելու փաստարկները որքան որ ժպիտ առաջացնող են, նույնքան էլ խոսուն են։ Ինչ ասես, որ չկար այդ նամակում․ «իրավապաշտպան Արբակ Խաչատրյանը Տիգրան Նաղդալյանի սպանության կազմակերպողն է, նա Ուսամա Բին Լադենի և իսլամիստական ծայրահեղականների մեծ բարեկամն է, չեչեն գրոհայիններին մատակարարել է «Իգլա» զենիթահրթիռային համալիրներ» և ֆանտաստիկայի ժանրից այլ «տվյալներ»։
2003թ․-ին Արբակ Խաչատրյանը կալանավորվում ու 2,5 տարի անկացնում է տխրահռչակ «Լեֆորտովոյի» մեկուսարանում։ Սակայն, նրան ներկայացված մեղադրանքները չեն հիմնավորվում։ Վերջում ավելացնենք, որ Ռուսատանում Արբակ Խաչատրյանին հանիրավի կալանավորելու, նրան հասցված նյութական և բարոյական վնասի փոխհատուցման հարցով զբաղվում ռուսաստանցի հայտնի փաստաբան Վլադիմիր Լևինը ։
Հ․Գ․2
Մեկնաբանության ակնկալիքով դիմեցինք նաև Արբակ Խաչատրայնին։ Դատական հայցերի առումով նա միայն կարճ նշեց, որ Հայաստանի տասնյակ տարիներ թալանված ու մաշված բյուջեի պարագայում նա թույլ չէր տա հայցն ուղղել ընդդեմ պետության։ «Ո՞ւր է բյուջե, որ մի հատ էլ փոխհատուցում պահանջեմ պետությունից»,-ընդգծեց նա։
Ինչ վերաբերում է Հայաստանի նոր իշխանությունների հետ համագործակցելուն՝ իրավապաշտպանն ընդգծեց․ «Իհարկե ոգևորող է, որ երկրի ներկայիս իշխանությունը թաթախված չի կոռուպցիայի մեջ։ Բայց արդյո՞ք դա բավարար է երկիրը առաջ տանելու համար։
Հայաստանի նախորդ ղեկավարներն էլ էին այդպիսին երբ եկան իշխանության։ Ընդ որում, նրանք պատերազմի միջով անցած տղաներ էին։ Բայց տեսանք, թե փողն ու իշխանությունը ոնց այլասերեցին նրանց։ Հոշոտեցին երկիրը։ Իսկ այսօր իշխանության են եկել երիտասարդներ, որոնք ոչ պատերազմ են տեսել, ոչ էլ պատկերացում ունեն, թե դա ինչ է։ Նրանք նախորդներից ժառանգել են թալանված երկիր, ահռելի չափերի հասնող արտաքին պարտք ու քայքայված տնտեսություն։ Դիվանագիտական հարաբերություններում ոչ մի փորձառություն չունեն, ու տեսնում ենք, թե աշխարհաքաղաքական կենտրոնների հետ հարաբերություններում ինչ սխալներ են թույլ տրվում։
Նիկոլ Փաշինյանը չկարողացավ հենց սկզբից գնալ իրական կառուցվածքային բարեփոխումների ճանապարհով։ Արդյունքում, բանկերն ու ֆինանսական ռեսուրսները, դատական համակարգն ու ուժային կառույցները շարունակում են տնօրինել նախորդները։ Այս կամ չինովնիկին աշխատանքից հեռացնելը, չի նշանակում համակարգ փոխել։ Պետական լրջագույն ինստիտուտները գործում են նախորդների գծած սխեմաներով։ Անհասկանալի է նաև նոր իշխանությունների մեծամտությունը։ Տպավորություն է, թե երկիրը կառավարելու հարցում թիվ մեկ չափանիշը նա է, թե ով ինչքան է քայլել։
Մյուս կողմից կորոնավիրուսը պարզպաես բոլոր ուղղություններով քանդում է երկիրը։ Վարակվածների ու մահվան թվերի մասին չխոսեմ։
Վարակի տնտեսական հետևանքները շատ շուտով զգացնել են տալու իրենց։
Եվ ամենատարակուսելին՝ երբ ներկայացվում է կոնկրետ ծրագիր կամ տրվում են հստակ խորհուրդներ տարբեր ոլորտներում խնդիրներ լուծելու համար, անմիջապես բախվում ես չինովնիկների «խանդին»։ Նրանց թվում է, թե իշխանության գալու կամ իրենց պաշտոնը խլելու հավակնություններ ունես։
Կարծես ամեն մեկը իրեն Նապոլեոն է պատկերացնում։ Էլ չգիտեն, որ Նապոլեոնը կործանեց Ֆրանսիան (ժպտում է-խմբ․)։ Սա մի հիվանդություն է, որը բնորոշ է եղել մեր բոլոր իշխանություններին։ Եվ ամենագլխավորը՝ աշխարհն այլևս առաջվանը չի լինելու։ Մեր աչքի առաջ աշխարհի ֆինանսական ու բանկային համակարգերը փլուզվում են։ Փողն այլևս առաջվա դերն ու նշանակությունը չի ունենալու։
Ու պատմական օրինաչափություն է՝ երբ մի կենտրոնը փլուզվում է, տեղը նորն առաջանում։ Միգուցե հիմա ծիծաղելի կամ անհավանական հնչի, բայց այդ նոր կենտրոնը կարող է դառնալ մեր տարածաշրջանը՝ նույն Իրան, Հայաստան և Վրաստան եռամիասնությամբ։ Եթե իհարկե կարողանանք հաղթահարել աշխարհը պատած վարակը՝ կորոնավիրուսը ի նկատի չունեմ․․․
Հիմա դուք ասեք՝ արդյո՞ք ժամանակն է համագործակցելու Հայաստանի նոր իշխանությունների հետ, թե՞՝ ոչ»։
Խմբագրության կողմից․
Իրականում բարդ էր այս նյութը պատրաստելը․ ամեն մի դրվագ վերը նկարագրվածից մի գրքի սյուժե է։ Իսկ Արբակ Խաչատրյանը կտրականապես դեմ է «փիառվելուն»։ Սակայն մենք հետամուտ ենք լինելու բոլոր պատմական դրվագները վերհանելուն ու հնարությանը ներկայացնելուն։
Վերջաբանի փոխարեն մեկ մեջբերում Խաչատրայից․ «Աշխարհի լիդերները, բնականաբար, ցանկանում են, որ իրենց երկրները զարգանան, ժողովուրդը լավ ապրի, սակայն դա նրանց մոտ ոչ միշտ է ճիշտ ժամանակին ստացվում։ ՌԴ նախագահ և պատմություն փոխող Վ․Վ․ Պուտինը շուրջ երեք տասնամյակ գերտերությունը ղեկավարելուց հետո, վերջերս օրենսդրորեն ամրագրեց, որ պետական պաշտոնյան իրավունք չունի ունենալ երկքաղաքացիուիթյուն և դրսում բանկային հաշիվներ:
Իսկ Հայաստանի ղեկավարներին, նույն Պուտինը, ոչ միայն քաղաքացիություն է շնորհում, այլև առաջատար ընկերությունների ակցիաներ է նվերում։
Ավարտելով իր խոսքը՝ Խաչատրյանը հորդորեց անընդհատ չմեղադրել մախկին ղեկավարներին։ Մեղավորը արատավոր համակարգն ու դրա կատարածուներն են։ Պայքարել պետք է հենց այդ համակարգերի ու դրանց ադեպտների դեմ։ Իսկ նախկիններն այլևս նախկին են։
Այնպես որ, ամեն ժամանակն ունի իր արժեքները »։